Cá Thòi Lòi “Người Bạn Kỳ Lạ” Của Đất Mũi

Tôi sinh ra và lớn lên ở Cà Mau, nơi tận cùng của bản đồ hình chữ S, vùng đất vẫn còn đang lấn ra biển từng ngày nhờ phù sa và rừng mắm, rừng đước. Ở Cà Mau, khi nói tới bãi bồi mà không nhắc tới cá thòi lòi thì coi như thiếu một nửa câu chuyện; cá thòi lòi không chỉ là món ăn, là kế sinh nhai, mà còn là một “nhân vật” kỳ lạ khiến ai lần đầu thấy cũng phải ngẩn ra: “Ủa, đây là cá hay là… con gì vậy trời?”

Hình ảnh cá thòi lòi tại rừng ngập mặn

Thòi lòi là loại cá nhưng lại sống phần lớn thời gian trên cạn, việc mà gần như không con cá nào khác làm được một cách thoải mái như vậy. Chúng bò lổm ngổm trên bùn, leo thoăn thoắt lên rễ đước, thậm chí phóng mình nhảy xa cả thước để né kẻ thù. Bí quyết nằm ở cặp vây ngực khỏe như đôi tay, dùng để chống đẩy và bò trên bùn; còn da và khoang miệng của nó giữ ẩm đủ để hô hấp qua không khí, nên rời khỏi nước cả buổi vẫn sống khỏe re. Người dân ở đây hay đùa rằng thòi lòi là “cá tập làm người trên cạn” vì nhìn tướng đi của nó, chống hai vây ngực xuống bùn rồi bật cả thân mình tới trước, trông chẳng khác gì đang chống nạng mà đi.

Đặc biệt nhất là đôi mắt. Mắt thòi lòi lồi hẳn lên đỉnh đầu, xoay được gần như độc lập hai bên, để nó vừa canh chừng chim săn mồi trên trời, vừa để mắt tới đối thủ tranh lãnh thổ dưới bùn.

Những đặc điểm khiến thòi lòi trở thành loài cá kì lạ

Thở được bằng da và khoang miệng: Đây là bí quyết sống còn của thòi lòi. Khi rời khỏi nước, mang cá không đủ để hô hấp, nên chúng tích trữ nước trong khoang miệng và mang, đồng thời hấp thụ oxy trực tiếp qua da ẩm ướt. Nhờ vậy, chỉ cần giữ mình đủ ẩm, thòi lòi có thể tồn tại trên cạn hàng giờ liền, thậm chí lâu hơn nếu trời không quá nắng gắt.

Loài cá thở bằng da và khoang miệng

Đôi mắt lồi biết “canh chừng”: Mắt thòi lòi nhô hẳn lên đỉnh đầu, xoay được gần như độc lập với nhau, giúp nó quan sát được cả trên lẫn dưới cùng lúc mà không cần ngoi đầu lên khỏi mặt bùn. Người đi bắt cá thòi lòi lâu năm bảo, con nào mắt càng lanh, càng khó rình bắt, vì nó phát hiện bóng người từ rất xa rồi chui tọt xuống hang.

Mắt cá thòi lòi nhô lên cao

Vây ngực hóa thành “đôi chân”: Khác với cá thường dùng vây để bơi là chính, vây ngực của thòi lòi phát triển to khỏe, có khớp linh hoạt gần giống chi trước của động vật bốn chân. Nhờ vậy chúng “đi bộ” trên bùn, thậm chí leo trèo lên thân đước, rễ mắm để tránh nước dâng hoặc rình mồi.

Biết đào hang và giữ lãnh thổ: Ít ai biết thòi lòi là loài rất giữ gìn lãnh thổ. Mỗi con đào một cái hang sâu trong bùn, có khi sâu cả mét, ngoằn ngoèo, nhiều ngách để tránh kẻ thù và giữ độ ẩm khi thủy triều rút và tránh ngập khi nước lên. Đặc biệt, con đực thường rất hung hăng bảo vệ lãnh thổ quanh miệng hang; chúng phùng mang, dựng vây lưng như cờ hiệu, thậm chí đấu võ mồm bằng cách há miệng thật to để dọa đối thủ tranh giành hang hay bạn tình.

Loài cá chiến đấu bằng cách há mồm thật to

Nhảy xa hơn cả chiều dài thân: Nhờ cơ đuôi khỏe, thòi lòi có thể bật nhảy xa để né kẻ thù hoặc di chuyển nhanh qua vùng bùn lầy, có con nhảy xa gấp nhiều lần thân mình cảnh tượng mà ai lần đầu chứng kiến cũng phải bật cười vì độ “lanh lẹ” bất ngờ của một con cá.

Da tiết chất nhầy giữ ẩm: Lớp nhầy bao phủ toàn thân không chỉ giúp da luôn ẩm để hô hấp mà còn hạn chế ma sát khi cá trườn trên bùn, đồng thời góp phần bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn và nắng gắt của vùng bãi bồi.

Thòi lòi thuộc họ cá bống trân, họ hàng với loài mudskipper nổi tiếng ở các vùng cửa sông nhiệt đới. Cái tài của nó nằm ở chỗ sống được “hai mang”: vừa là cá, có mang thở dưới nước, vừa có khả năng thích nghi để tồn tại trên cạn nhiều giờ liền. Khi thủy triều rút, để lộ ra những bãi bùn mênh mông ở Đất Mũi, thòi lòi ùa ra như trẩy hội, mỗi con giữ một khoảnh lãnh thổ riêng, đào hang, rình mồi, và… rình luôn cả người đi bắt.

Thòi lòi tuy ngoại hình có phần xấu xí, nhưng thịt lại săn chắc, ngọt và ít tanh nhờ sống trong môi trường nước lợ giàu phù sa. Ở Đất Mũi, thòi lòi được chế biến thành nhiều món trứ danh: thòi lòi nướng muối ớt beo béo thơm lừng, thòi lòi kho tộ ăn với cơm nóng là hết sẩy, rồi canh chua thòi lòi nấu bần chua thanh mát giữa trưa hè; món nào cũng mang hương vị đặc trưng của vùng đất cuối trời Tổ quốc. Với người dân nơi đây, mỗi con thòi lòi bắt được không chỉ là miếng ăn, mà còn là kết tinh của cả một vùng sinh thái rừng ngập mặn trù phú.

Nếu có dịp về Đất Mũi vào lúc con nước ròng, hãy thử ra bãi bồi một lần để tận mắt thấy đàn thòi lòi bò lổm ngổm, nhảy tanh tách trên bùn. Đó không chỉ là một loài cá kỳ lạ của tự nhiên, mà còn là biểu tượng sống động cho sự thích nghi bền bỉ, giống như chính con người Đất Mũi, quanh năm sống chung với sóng gió, thủy triều, vẫn kiên cường bám đất, bám rừng, bám biển mà lớn lên từng ngày.

Bài viết và Ảnh: Bé Mơ